Phù sa lắng đọng, bãi bồi mênh mông, mấm lên trước, đước mọc sau, tràm theo sát. Chằng chịt sông ngòi, kinh rạch đan xen, rừng đước Cà Mau bạt ngàn ôm lấy đất trời. Thế là mảnh đất địa đầu cực Nam Tổ quốc hình thành – cô út duyên dáng của Việt Nam. Tôi – Văn Cua – đã dành hơn 15 năm lăn lộn với cua Cà Mau, chứng kiến vùng đất này từ trù phú đến những đổi thay đầy trăn trở. Hôm nay, khi đọc tin cua biển ở Năm Căn chết hàng loạt (VnExpress, 3/4/2023), lòng tôi lại dậy sóng, muốn kể bạn nghe về hành trình của đặc sản Cà Mau – từ những ngày vàng son đến nỗi lo hiện tại.

Người xưa kể lại: Cà Mau trù phú như một vùng cổ tích

Xưa, người Cà Mau chỉ cần bước ba bước là bắt được tôm, cua, cá, rắn, rùa. Mùa khô hạn, nước trên rừng tràm U Minh cạn sệt, cá lươn vùi dưới trảng, người đi rừng phải “vạch cá tìm nước” – chuyện thật như đùa! Ở rừng đước Cà Mau, ngư dân Năm Căn giặt đáy gặp cua biển mắc vào, chỉ đập gãy càng cho cua bò đi, vì họ bận bắt tôm làm khô. Tôm khô tính bằng háp, mỗi háp 600 kg. Năm 1909, một gia đình đóng đáy ở sông Bảy Háp thu được 7 háp tôm khô chỉ trong một con nước – kỷ lục thành tên sông. Những câu chuyện phóng đại của nghệ nhân Ba Phi cũng từ đất trù phú này mà ra, khiến đặc sản Cà Mau thêm phần huyền thoại.

Hồi đó, nuôi tôm, nuôi cua ở Cà Mau nghe như bịa. Người dân chỉ bao ví rừng, làm cống dẫn nước thủy triều, để tôm cá phù du theo vào vuông. Đến mùa, rút cống là thu hoạch đầy ghe. Ở Tam Giang, có nhà trúng vụ tôm cua, đi mua vàng mà tiệm hết hàng, phải chờ cano chở vàng đến tận vuông. Cá kèo nhiều đến nỗi lú bể, phải cắt bỏ. Cua Cà Mau thời ấy không chỉ là thức ăn, mà là biểu tượng của sự giàu có từ thiên nhiên.

Hành trình của tôi và câu chuyện gắn bó với con cua Cà Mau

Năm 2010, tôi bắt đầu kinh doanh cua, mê mẩn danh tiếng cua Cà Mau. Tôi tìm đến Năm Căn, nghĩ nơi đây chắc chắn có cua ngon nhất. Nhưng thực tế làm tôi ngỡ ngàng: cua ở Năm Căn không chỉ từ địa phương, mà từ khắp Cà Mau, Kiên Giang đổ về. Tôi lập trạm thu mua ở Năm Căn và Đầm Dơi, quyết tâm mang đặc sản Cà Mau thật đến khách hàng. Tôi học cách chọn cua, hiểu rằng chất lượng không nằm ở cái mác, mà ở con cua ngọt thịt, gạch béo.

Tôi tiên phong tháo dây trói cua, bán đúng trọng lượng thật. Ai cũng bảo “khùng”, nhưng tôi tin trung thực sẽ thắng. Đến nay, hơn 70% thị trường cua Cà Mau đã bỏ dây trói – một thay đổi nhỏ nhưng ý nghĩa. Tôi mở nhà hàng ở Năm Căn, không chỉ bán cua mà kể câu chuyện về rừng đước Cà Mau, về vùng đất từng giàu có đến mức “vạch cá tìm nước”. Nhưng niềm vui ấy chẳng trọn vẹn khi đối mặt với những đổi thay lớn hơn.

Cua Cà Mau chết hàng loạt và nổi đau của bà con xứ này 

Tháng 4/2023, tin tức như sét đánh: cua biển nuôi trong vuông tôm ở Năm Căn chết hàng loạt, thiệt hại 20-70% vụ mùa (VnExpress, 3/4/2023). Huyện Năm Căn, nơi từng là “thủ phủ” cua, giờ ngập trong nỗi lo. Không chỉ Năm Căn, năm 2022, cua ở Đầm Dơi, Ngọc Hiển cũng chết bất thường, mất 30-100% sản lượng (VnExpress, 21/3/2022). Người dân kể, cua yếu dần, bỏ ăn, rồi chết – không rõ nguyên nhân. Có người nghi nước ô nhiễm, có người bảo thời tiết bất thường. Tôi xót xa, nhớ những ngày cua đầy vuông, chỉ cần thả giống là chờ mùa bội thu.

Một con cua chết do nhiễm bệnh. Ảnh: An Minh

Ngày xưa, nuôi cua ở Cà Mau đơn giản: bao ví vuông, thả giống, để thiên nhiên lo phần còn lại. Cua tự tìm thức ăn trong rừng đước Cà Mau, lớn lên khỏe mạnh. Giờ đây, dù vẫn nuôi sinh thái ở Năm Căn, Ông Trang, Đất Mũi, người dân phải đối mặt với rủi ro mới. Nước mặn xâm nhập, nhiệt độ thay đổi, môi trường không còn như trước. Nuôi cua Cà Mau giờ đòi hỏi kỹ thuật, sự cẩn trọng, nhưng thiên nhiên đôi khi vẫn ngoài tầm kiểm soát.

Cà Mau đã thay đổi từ vùng trù phú đến những trăn trở chưa có câu trả lời

Cà Mau không còn là vùng đất “vạch cá tìm nước”. Rừng đước vẫn bạt ngàn, nhưng áp lực từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm, và nuôi trồng quy mô lớn khiến tôm cua dễ tổn thương hơn. Tôi từng thấy vuông tôm trúng mùa, vàng chất đầy nhà. Giờ, người dân Năm Căn lo lắng mỗi vụ thả giống, sợ cua chết, tôm yếu. Đặc sản Cà Mau vẫn là niềm tự hào, nhưng để giữ được danh tiếng, chúng ta phải thay đổi.

Tôi tin, cách nuôi sinh thái vẫn là chìa khóa. Ở Đất Mũi, người dân vẫn để cua tự lớn trong vuông, nhưng cần thêm khoa học: kiểm soát nước, chọn giống khỏe, bảo vệ môi trường. Kinh doanh cua của tôi cũng thay đổi: không chỉ bán cua ngon, mà còn lan tỏa câu chuyện về cua Cà Mau – từ rừng đước trù phú đến nỗ lực giữ gìn hôm nay. Tôi muốn khách hàng hiểu, mỗi con cua là mồ hôi của người nông dân, là tinh hoa của đất trời.

Chung tay vì hương vị Cà Mau

Cua chết hàng loạt là hồi chuông cảnh tỉnh. Chúng ta không thể để đặc sản Cà Mau mai một. Tôi mong người dân, doanh nghiệp, và chính quyền cùng chung tay: bảo vệ rừng đước Cà Mau, cải thiện môi trường nuôi, xây dựng thương hiệu thật từ chất lượng. Là người tiêu dùng, bạn cũng góp phần: chọn cua từ nơi uy tín, ủng hộ nuôi trồng bền vững.

Hơn 15 năm với cua Cà Mau, tôi vẫn yêu vùng đất này như ngày đầu. Dù có đổi thay, dù cua có lúc chết hàng loạt, tôi tin nuôi cua Cà Mau sẽ tìm lại ánh hào quang. Hãy thử một lần nếm đặc sản Cà Mau, bạn sẽ thấy không chỉ là cua, mà là cả một câu chuyện về đất và người – trù phú, kiên cường, và đầy hy vọng.

Bài viết của Văn Cua